Een kruis slaan
Vandaag werd mij gevraagd hoe je nu eigenlijk precies een kruis slaat. Nu ben ik niet katholiek van huis uit, maar ik dacht toch te weten hoe dat werkte: je begint boven, dan ga je naar beneden, dan links, dan rechts. Ondertussen zeg je "in de naam van de vader, de zoon en de heilige geest, amen". Of als je dat sjieker vindt "in nomine Patris, et Filii, et Spiritus Sancti, Amen". Zo doet men het nu, en zo deed men dat meer dan duizend jaar geleden ook. Dacht ik.
Het is niet voor het eerst dat blijkt dat de werkelijkheid iets ingewikkelder is dan mij eenvoudige gedachte.
Dus hier een korte verhandeling over hoe men in de middeleeuwen kruizen sloeg.
Tegenwoordig gaat het met een open hand (de vijf vingers staan voor de vijf wonden van Christus) en dan van voorhoofd naar borst, van linkerschouder naar rechterschouder. Voordat paus Innocentius III rond 1200 regels liet opstellen waren er meerdere mogelijkheden, maar één ding was voor die tijd constant: je ging van voorhoofd naar borst en dan van _rechts_ naar _links_Het is niet voor het eerst dat blijkt dat de werkelijkheid iets ingewikkelder is dan mij eenvoudige gedachte.
Dus hier een korte verhandeling over hoe men in de middeleeuwen kruizen sloeg.
Door het aantal vingers dat je gebruikte kon je nog aangeven welke theologische theorie je volgde: één vinger (wijsvinger) gaf aan dat je de Byzantijnse ketterse stroming van het Monophysitisme volgde. Dit is een van de stromingen waar de vroege christelijke kerk zich lange tijd erg druk over maakte. Het is voor ons een vrij vaag concept waarbij men uitging van de ondeelbaarheid van de natuur van Christus die zowel goddelijk als menselijk was. Het menselijke was als het ware opgelost in het goddelijke en zodoende waren de twee ondeelbaar één geheel.
Tijdens het Concilie van Chalcedon in 451 werd de Monophysitische leer al afgewezen als het gevolg van een domme vertaalfout van het Grieks naar het Latijn, maar desondanks bleven er lang vele volgelingen die dus ketters waren. Twee vingers betekende dat je de twee-naturenleer van het Nestorianisme volgde: Christus was zowel goddelijk als menselijk maar beide naturen waren afzonderlijk aanwezig in de persoon Jezus Christus. Ook deze leer was al in de vijfde eeuw ketters verklaard.
Het gangbare dogma was sindsdien de drievuldigheid. De Vader, Zoon en Heilige Geest. Je gebruikt dan de wijsvinger, middelvinger en duim van de rechterhand voor het slaan van een kruis. Volgens de Catholic Encyclopedia is dit terug te voeren op een instructie van paus Leo IV (847-855) en Aelfric (de aartsbisschop van Canterbury in het jaar 1000) zegt iets vergelijkbaars: Een man kan nog zo mooi met zijn handen zwaaien zonder dat het ook maar een enkele zegen is, tenzij hij het teken van het kruis maakt. Maar als hij dat doet, zal de vijand bang zijn bij de aanblik van dit gebaar. Met drie vingers dient men zichzelf de zegen van de heilige Drievuldigheid te geven.
Pas met de bul van Innocentius III (1198-1216) werd dit officieel.
Hij schrijft: Het teken van het kruis wordt gemaakt met drie vingers, want het maken ervan gebeurt samen met het noemen van de heilige drie-eenheid. Dit is hoe het gedaan wordt: van boven naar beneden en van rechts naar links, want Christus daalde af vanuit de hemel naar de aarde, en van de Joden (rechts) ging Hij naar de niet-Joden (links).
Anderen daarentegen, maken het teken van links naar rechts, want van ellende (links) moeten we de reis ondernemen naar glorie (rechts), zoals Christus van de dood naar het leven ging, en van de Hades naar het Paradijs. [sommige priesters] doen het op deze manier zodat zij en de gelovigen het gebaar op dezelfde wijze maken. [...]
In de zestiende of zeventiende eeuw is het weer helemaal veranderd en werd het zoals het nu is.