duisternis
Op 27 oktober hebben we met de Frisia-groep een avond-evenement bij de vroegmiddeleeuwse boerderij De Kaardebol in Zutphen. Het is de bedoeling dat we iets gaan doen met het thema "de nacht van de nacht" . Als het aan de organisatie ligt gaan wij laten zien wat de gemiddelde Viking / Fries / Frank etc. deed als het donker werd.
Een leuk idee, maar het meest waarschijnlijk is dat hij / zij niet veel deed als het donker werd. Ja, slapen waarschijnlijk. Alleen bij het centrale vuur in huis zou je nog iets kunnen zien, verder was het toch te donker om nog serieus te kunnen werken. Lampen met kaarsen waren waarschijnlijk nog niet bekend, de zogenaamde Visby lantaarn die tegenwoordig zo populair is onder reenactors is - als ie al authentiek is - van een veel latere periode. Bij gebrek aan iets anders hebben wij ze ook nog in gebruik, zie foto.
Op bovenstaande tekening (overgenomen uit Dragon no. 9 (1997), het clubblad van de Compagnie de St. Georges) zien we een lamp die erg veel lijkt op de zogenaamd vroegmiddeleeuwse Visby lamp. Alleen komt deze afbeelding uit een 15e eeuws manuscript (Codex. Pal. Lat. 1066, Vaticaanse bibliotheek)
Het probleem is vooral dat olielampen in vergelijking met deze lantaarns met kaarsen vaak lastiger te gebruiken zijn, en ook wat gevaarlijker. Hoewel, het gevaar van een lantaarn met een kaars in een tent, of huis met hout en stro is ook niet te onderschatten.
Wat is er nu bekend van verlichting uit de vroege middeleeuwen?
Een overzicht.
De meeste olielampen werken met talg of ander dierlijk vet, in combinatie met een dikke pit. Dergelijke lampen kunnen op zich veel licht geven maar de verbranding van talg of vet gaat meestal gepaard met nogal wat stank.
1. olielamp op staak - Oseberg grafvondst.
(ongeveer 1 meter hoog, van getordeerd smeedijzer met een daarop bevestigde kom)
2. Een aardewerken olielampje uit Hedeby
(uit de bekende catalogus Wikinger Museum Haithabu: Schaufenster einer frühen Stadt).
3. Een spekstenen lampje
(gevonden in de zgn. Jarlshof op de Shetland eilanden)
Stenen lampen zijn ook teruggevonden in de grote opgravingen in York.
Deze lampen zijn allemaal op meerdere plaatsen, met kleine variaties, teruggevonden.
Er zijn een paar kaarsen uit de vroege middeleeuwen bekend, maar die zijn zeer uitzonderlijk. In de schriftelijke bronnen uit de tijd (bijv. de saga's) wordt slechts een paar keer over olielampen gesproken.
Het is ook moeilijk om vast te stellen wanneer kaarsen voor het eerst gebruikt werden. De meeste kaarsen zijn tenslotte opgebrand... Het gebruik van bijenwas is waarschijnlijk nog niet zo oud.
bronnen:
let there be light (website - geraadpleegd 18-10-2007)
Hildegard Elsner - Wikinger Museum Haithabu: Schaufenster einer frühen Stadt (1994)